"Po co czytamy i co by było, gdyby książki nagle zniknęły?” - refleksje młodszych uczniów z Białegostoku
Abstrakt
Artykuł przedstawia kontynuację badań nad preferencjami czytelniczymi uczniów młodszych z białostockich szkół. W 2025 opublikowałam wyniki dotyczące form kontaktu dzieci z książką, ich ulubionych bohaterów literackich i pomysłów na własne historie. Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie refleksji dzieci na temat wartości książki, rozumienia przez nie potrzeby lektury w życiu codziennym oraz w szerszym kontekście społeczno-kulturowym. Problem badawczy brzmiał: Jakie są cele czytania przez dzieci i jaki sens dzieci nadają lekturze? Pytanie to odnosi się do ich subiektywnego doświadczenia: co myśli uczeń, gdy sięga po książkę, dlaczego czyta i co z niej czerpie – emocjonalnie, poznawczo i społecznie. Badania osadziłam w perspektywie childhood studies, traktującej dziecko jako aktywnego współtwórcę znaczeń. Przeprowadziłam je w paradygmacie jakościowym, wykorzystując zogniskowane wywiady grupowe. W 16 grupach fokusowych uczestniczyło 96 uczniów w wieku 9–10 lat z 8 szkół podstawowych. Rozmowy, prowadzone w znanym dzieciom środowisku, dotyczyły pytań: Po co czytamy? oraz Co by było, gdyby książki zniknęły? Materiał poddałam analizie tematycznej, rekonstruując sposoby, w jakie dzieci tworzą znaczenia praktyk czytelniczych. Artykuł obejmuje część teoretyczną, prezentującą znaczenie procesu lektury z perspektywy różnych dyscyplin naukowych, część metodologiczną i empiryczną. Wyniki badań wskazują, że czytanie jest dla dzieci przede wszystkim źródłem wiedzy, inspiracji i rozrywki, rzadziej wsparcia emocjonalnego. Wnioski podkreślają konieczność włączania głosu dzieci do praktyk edukacyjnych i działań promujących czytelnictwo oraz potrzebę dalszych badań nad motywacją do lektury w zmieniającym się środowisku kulturowo-technologicznym.
Bibliografia
Adamczykowa, Z. (2004). Literatura dziecięca. Funkcje, kategorie, gatunki. Wydawnictwo WSP TWP.
Arystoteles. (1989). Poetyka (H. Podbielski, tłum.). Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Bachtin, M. (1982). Problemy literatury i estetyki (W. Grajewski, tłum.). Czytelnik.
Baluch, A. (1998). Czyta, nie czyta... o dziecku literackim. Wydawnictwo Edukacyjne.
Baluch, A. (2005). Książka jest światem. O literaturze dla dzieci małych oraz dla dzieci starszych i nastolatków. Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych Universitas.
Bettelheim, B. (1996). Cudowne i pożyteczne. O znaczeniach i wartościach baśni (D. Danek, tłum.). Agencja Wydawnicza Jacek Santorski, W.A.B.
Braun, V. i Clarke, V. (2022). Conceptual and design thinking for thematic analysis. Qualitative Psychology, 9(1), 3-26.
Ciechowska, M. (2017). Badania fokusowe. W: M. Ciechowska i M. Szymańska (red.), Wybrane metody jakościowe w badaniach pedagogicznych. Część I (s. 101–165). Wydawnictwo WAM.
Cieszyńska-Rożek, J. (2019, 7 marca). Wpływ wysokich technologii na rozwój dzieci. Centrum Metody Krakowskiej. https://centrummetodykrakowskiej.pl/blog/wplyw-technologii-na-dzieci/
Clark J. (2004). Participatory research with children and young people: Philosophy, Possibilities and Perils. Action Research Expeditions, 4, 1–18.
Dziekońska, J. (2023). Z trzepaka na TikToka – czyli na tropach nowych przestrzeni dzieciństwa. Doniesienie z badań fokusowych. Edukacja Elementarna w Teorii i Praktyce, 18(2/69), 9–17.
Gadamer, H.-G. (2004). Prawda i metoda. Zarys hermeneutyki filozoficznej (B. Baran, tłum.). Wydawnictwo Naukowe PWN.
Hagerup, K. i Aisato, L. (2019). O dziewczynce, która chciała ocalić książki (I. Zimnicka, tłum.). Wydawnictwo Czarna Owca.
Hoge, E., Bickham, D. i Cantor, J. (2017). Digital media, anxiety, and depression in children. Pediatrics, 140(Suppl. 2), 76–80. https://doi.org/10.1542/peds.2016-1758G
Horowitz-Kraus, T. i Hutton, J.S. (2018). Brain connectivity in children is increased by the time they spend reading books and decreased by the length of exposure to screen-based media. Acta Paediatrica, 107(4), 685–693. https://doi.org/10.1111/apa.14176
Hutton, J.S., Dudley, J., Horowitz-Kraus, T., DeWitt, T. i Holland, S.K. (2020). Associations between screen-based media use and brain white matter integrity in preschool-aged children. JAMA Pediatrics, 174(1), 1–10. https://doi.org/10.1001/jamapediatrics.2019.3869
Iser, W. (1980). Apelatywna struktura tekstów. Nieokreśloność jako warunek oddziaływania prozy literackiej. Pamiętnik Literacki, 71(1), 259–280.
Jarosz, E. (2020). Ewolucja dyskursu o partycypacji społecznej dzieci. Przegląd Krytyczny, 2(1), 21–32.
Józefowicz, A. (2025). What and how does today’s child read? The voices of third-grade pupils from Białystok on their encounters with literature, favorite characters, and creative writing. Podstawy Edukacji, 18, 247–265.
Kvale, S. (2013). Prowadzenie wywiadów (A. Dziuban, tłum.). Wydawnictwo Naukowe PWN.
Lisek-Michalska, J. (2012). Etyczne aspekty badań fokusowych z udziałem dzieci i młodzieży. Acta Universitatis Lodziensis. Folia Sociologica, 42, 33–61.
Matras-Mastalerz, W. (2013). Nowe tendencje, zadania i funkcje współczesnej literatury dziecięco-młodzieżowej. W: M. Antczak, A. Brzuska-Kępa i A. Walczak-Niewiadomska (red.), Kultura czytelnicza dzieci i młodzieży początku XXI wieku. Szkice bibliologiczne (s. 117–135). Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.
Nussbaum, M.C. (2008). W trosce o człowieczeństwo. Klasyczna obrona reformy kształcenia ogólnego (A. Męczkowska, tłum.). Wydawnictwo Naukowe Dolnośląskiej Szkoły Wyższej.
Papuzińska, J. (1981). Inicjacje literackie. Problemy pierwszych kontaktów dziecka z książką. Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne.
Qvortrup, J., Corsaro, W.A. i Honig, M.-S. (red.). (2009). The Palgrave handbook of childhood studies. Palgrave Macmillan.
Ricoeur, P. (1992). Filozofia osoby (A. Usowicz, tłum.). Wydawnictwo Naukowe Papieskiej Akademii Teologicznej.
Swędrowska, M. (2024, 4 lipca). Książka ma znaczenie! O koncepcji czytania wrażeniowego, Narodowy Program Rozwoju Czytelnictwa. https://nprcz.pl/news/ksiazka-ma-znaczenie-o-koncepcji-czytania-wrazeniowego/
Szuman, S. (1960). Wpływ bajki na psychikę dziecka. W: M. Kwiatkowska i Z.
Topińska (red.), Psychologia dziecka w wieku przedszkolnym. Rozprawy z lat 1930–1939. Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych.
Szymborska, K. (2016). Children studies jako perspektywa metodologiczna. Teksty Drugie, 1, 189–205.
Tokarczuk, O. (2020). Czuły narrator. Wydawnictwo Literackie.
Tokarski, K. i Stawarz, R. (2021). Wpływ nowych technologii przekazu informacji na rozwój mózgu – nowy wspaniały świat. Wszechświat, 122(1–3), 6–18.
Ungeheuer-Gołąb, A. (2001). Rozwój kontaktów małego dziecka z literaturą. Wydawnictwo Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich.
Wojnar, I. (1965). Wychowanie przez sztukę. Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych.
Wygotski, L.S. (1995). Kryzys siódmego roku życia (T. Czub, tłum.). W: A. Brzezińska, T. Czub, G. Lutomski i B. Smykowski (red.), Dziecko w zabawie i świecie języka (s. 45–60). Wydawnictwo Zysk i S-ka.
Zwiernik, J. (2017). Badania z dziećmi. Dziecięcy obraz szkoły. Teraźniejszość – Człowiek – Edukacja, 1, 61–74.
Żółtowski, D. (2019). Czytanie emocji i czytanie emocjami w procesie lektury szkolnej. W: W. Heller, M. Kaźmierska i M. Wieczorek (red.), Dlaczego szkoła nie ufa emocjom? Dążenia emocjonalne w szkole i na uczelni (s. 85–94). Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Wydział Pedagogiczno-Artystyczny.
Copyright (c) 2026 Edukacja Elementarna w Teorii i Praktyce
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
1. Autor zgłaszając swój artykuł oświadcza, że jest Autorem artykułu (zwanego dalej Utworem) i:
- przysługują mu wyłączne i nieograniczone prawa autorskie do Utworu,
- jest uprawniony/a do rozporządzania prawami autorskimi do Utworu.
Oświadcza, że nie narusza praw autorskich osób trzecich i praw prawnych.
Oświadcza, że nie występuje żaden konflikt interesów.
2. Udziela Uniwersytetowi Ignatianum w Krakowie nieodpłatnej, niewyłącznej, nieograniczonej terytorialnie licencji do korzystania z Utworu na następujących polach eksploatacji:
- utrwalania utworu w formie papierowej, a także na nośniku cyfrowym lub magnetycznym;
- zwielokrotnienia utworu dowolną techniką, bez ograniczenia ilości wydań i liczby egzemplarzy;
- rozpowszechniania utworu i jego zwielokrotnionych egzemplarzy na jakimkolwiek nośniku, w tym wprowadzenia do obrotu, sprzedaży, użyczenia, najmu;
- wprowadzenia utworu do pamięci komputera;
- rozpowszechniania utworu w sieciach informatycznych, w tym w sieci Internet;
- publicznego wykonania, wystawienia, wyświetlenia, odtworzenia oraz nadawania i reemitowania, a także publicznego udostępniania utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym;
- w zakresie praw zależnych do Utworu, obejmujących w szczególności prawo do dokonania koniecznych zmian w Utworze, wynikających z opracowania redakcyjnego i metodycznego, a także do dokonania tłumaczenia Utworu na języki obce.
Udzielenie licencji następuje z chwilą przekazania Utworu na rzecz Uniwersytetowi Ignatianum w Krakowie. Uniwersytet Ignatianum w Krakowie jest uprawniony do udzielania dalszych sublicencji do Utworu, w zakresie udzielonego prawa. Licencja jest ograniczona czasowo i zostaje udzielona na okres 15 lat, licząc od daty jej udzielenia.
Wyraża się zgodę i zachęca autorów do publikacji ich tekstu w Internecie (np. w repozytorium instytucji lub na jej stronie internetowej) przed lub podczas procesu składania tekstu jako, że może to prowadzić do korzystnych wymian oraz wcześniejszego i większego cytowania opublikowanego tekstu (Patrz The Effect of Open Access). Zalecamy wykorzystanie dowolnego portalu stowarzyszeń badawczych z niżej wymienionych:
