Obraz i słowo jako przestrzeń etycznego dialogu badacza z dzieckiem. Założenia koncepcyjne i metodologiczne autorskiej metody badawczej
Abstrakt
Artykuł przedstawia autorską metodę dialogów wizualno-werbalnych jako etyczne i partycypacyjne podejście do pracy z dziećmi w edukacji wczesnoszkolnej. Celem jest zbadanie, w jaki sposób obraz i słowo mogą służyć jako komplementarne narzędzia dialogu etycznego, umożliwiające dzieciom współtworzenie znaczeń wraz z dorosłymi. Artykuł podejmuje problem braku dialogicznych, partnerskich metod w badaniach z dziećmi, w których relacje hierarchiczne często ograniczają ich sprawczość. Zaproponowana tu autorska metoda opiera się na semiotycznej triadzie C.S. Peirce’a (obiekt–znak–interpretant) i łączy założenia art-based research (ABR) z pedagogiką partycypacyjną. Ma charakter jakościowy i jest zilustrowana krótkimi studiami przypadków dialogów wizualno-werbalnych, przeprowadzonych w Polsce, w województwie pomorskim, w roku 2025, w różnych kontekstach (dziecko–rodzic–badacz, dziecko–rodzic, dziecko–nauczyciel). Artykuł przedstawia teoretyczne i etyczne podstawy metody, a następnie prezentuje trzy studia przypadków, zinterpretowane w odniesieniu do triady Peirce’a, oraz analizę ich znaczenia edukacyjnego. Rezultaty wskazują, że metoda wspiera rozwój językowy dzieci, ekspresję emocjonalną i poczucie sprawstwa. Umożliwia także ujawnienie potrzeb dzieci, które trudno wyrazić werbalnie, natomiast perspektywa dorosłych wnosi wymiary troski, wspólnoty i odpowiedzialności. Dialogi wizualno-werbalne stanowią praktyczne narzędzie dla edukacji wczesnoszkolnej, szczególnie w pracy artystycznej, wspierając dzieci nieśmiałe lub wrażliwe oraz rozwijając empatię i współpracę w klasie. Metoda integruje wymiar koncepcyjny, metodologiczny i etyczny, okazując się przydatna zarówno w badaniach z dziećmi, jak i w praktyce edukacyjnej.
Bibliografia
Baraldi, C., & Cockburn, T. (Eds.). (2018). Theorising childhood: Citizenship, rights and participation. Palgrave Macmillan.
Barthes, R. (1977). Image–music–text (S. Heath, Trans.). Fontana Press. (Original work published 1964).
Bezemer, J., & Kress, G. (2020). Multimodality, learning and communication: A social semiotic frame. Routledge.
Bland, D. (2018). Using drawing in research with children: Lessons from practice. International Journal of Research & Method in Education, 41(3), 342–352. https://doi.org/10.1080/1743727X.2017.1307957
Christensen, P., & Prout, A. (2002). Working with ethical symmetry in social research with children. Childhood, 9(4), 477–497. https://doi.org/10.1177/0907568202009004007
Clark, A., & Moss, P. (2023). Listening to young children: The Mosaic approach (Updated edition). National Children’s Bureau.
Eco, U. (1979). The role of the reader: Explorations in the semiotics of texts. Indiana University Press.
Eco, U. (2009). Teoria semiotyki (M. Czerwiński, Trans.) [A theory of semiotics]. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Farrell, A. (Ed.). (2005). Ethical research with children. Open University Press.
Freire, P. (2000). Pedagogy of the oppressed (M. Bergman Ramos, Trans.). Continuum.
Graham, A., Powell, M. A., Taylor, N., Anderson, D., & Fitzgerald, R. (2013). Ethical research involving children. UNICEF Office of Research–Innocenti. https://www.unicef.org/innocenti/reports/ethical-research-involving-children?utm_source=chatgpt.com
Jewitt, C., Bezemer, J., & O’Halloran, K. (2016). Introducing multimodality. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315638027
Karczmarzyk, M. (2011). Co znaczą rysunki dziecięce? Znaczenia i potencjał komunikacyjny rysunku dziecka sześcioletniego [What children’s drawings mean: Meanings and communicative potential of six-year-old children’s drawings]. Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego.
Karczmarzyk, M. (2014). Co znaczą rysunki dziecięce? [What children’s drawings mean?]. ANWI.
Karczmarzyk, M. (2019a). Metoda dialogów wizualno-werbalnych w terapii z dzieckiem z niepełnosprawnawnością w wieku wczesnoszkolnym. Analiza indywidualnych przypadków [The method of visual-verbal dialogues in therapy with a child with disabilities in early school age: Case study analysis]. Niepełnosprawność. Półrocznik naukowy [Disability. A Scientific Biannual], 36, 91–102. https://doi.org/10.4467/25439561.NP.19.048.12291
Karczmarzyk, M. (2019b). Ikonosfera popularna jako kultura wpływu. Analiza wybranych, edukacyjnych stron internetowych dla dzieci w kontekście estetyzacji współczesnej rzeczywistości [Popular iconosphere as a culture of influence: An analysis of selected educational websites for children in the context of the aestheticisation of contemporary reality]. In B. Kurowska & K. Łapot-Dzierwa (Eds.), Kultura, sztuka, edukacja (vol. 4, pp. 139–147). Wydawnictwo Uniwersytetu Pedagogicznego im. KEN w Krakowie.
Karczmarzyk, M. (2020a). Dialogi sztuki. Potencjał komunikacyjny i arteterapeutyczny alternatywnej metody dialogu wizualno‑werbalnego w pracy nauczyciela/wychowawcy/rodzica z dzieckiem w wieku wczesnoszkolnym [Dialogues of art: Communicative and art-therapeutic potential of an alternative method of visual-verbal dialogue]. Edukacja Pomorska, 102(52), 10–12. https://www.pcen.gda.pl/files/userfiles/2020-09/4125.pdf
Karczmarzyk, M. (2020b). Polska sztuka współczesna w oczach dzieci i dorosłych : potencjał pedagogiczny, komunikacyjny oraz kulturowy wybranych obrazów Jacka Yerki, Tomasza Sętowskiego, Rafała Olbińskiego i Zdzisława Beksińskiego [Polish contemporary art in the eyes of children and adults: Pedagogical, communicative, and cultural potential of selected works by Jacek Yerka, Tomasz Sętowski, Rafał Olbiński, and Zdzisław Beksiński]. Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego.
Kress, G., & van Leeuwen, T. (2006). Reading images: The grammar of visual design (2nd ed.). Routledge.
Leavy, P. (2018). Method meets art: Arts-Based research practice (3rd ed.). Guilford Press.
Maciejewska-Mroczek, E., & Reimann, M. (2017). Kodeks dobrych praktyk w badaniach z dziećmi. O potrzebie tworzenia zasad prowadzenia badań z udziałem dzieci [A code of good practice in research with children: On the need to create rules for conducting research with children]. Miscellanea Anthropologica et Sociologica, 18(3), 11–23.
Peirce, C.S. (1991). Collected papers of Charles Sanders Peirce (Vols. 1–8). Harvard University Press.
Sullivan, G. (2005). Art practice as research: Inquiry in the visual arts. SAGE Publications.
Copyright (c) 2026 Edukacja Elementarna w Teorii i Praktyce
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
1. Autor zgłaszając swój artykuł oświadcza, że jest Autorem artykułu (zwanego dalej Utworem) i:
- przysługują mu wyłączne i nieograniczone prawa autorskie do Utworu,
- jest uprawniony/a do rozporządzania prawami autorskimi do Utworu.
Oświadcza, że nie narusza praw autorskich osób trzecich i praw prawnych.
Oświadcza, że nie występuje żaden konflikt interesów.
2. Udziela Uniwersytetowi Ignatianum w Krakowie nieodpłatnej, niewyłącznej, nieograniczonej terytorialnie licencji do korzystania z Utworu na następujących polach eksploatacji:
- utrwalania utworu w formie papierowej, a także na nośniku cyfrowym lub magnetycznym;
- zwielokrotnienia utworu dowolną techniką, bez ograniczenia ilości wydań i liczby egzemplarzy;
- rozpowszechniania utworu i jego zwielokrotnionych egzemplarzy na jakimkolwiek nośniku, w tym wprowadzenia do obrotu, sprzedaży, użyczenia, najmu;
- wprowadzenia utworu do pamięci komputera;
- rozpowszechniania utworu w sieciach informatycznych, w tym w sieci Internet;
- publicznego wykonania, wystawienia, wyświetlenia, odtworzenia oraz nadawania i reemitowania, a także publicznego udostępniania utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym;
- w zakresie praw zależnych do Utworu, obejmujących w szczególności prawo do dokonania koniecznych zmian w Utworze, wynikających z opracowania redakcyjnego i metodycznego, a także do dokonania tłumaczenia Utworu na języki obce.
Udzielenie licencji następuje z chwilą przekazania Utworu na rzecz Uniwersytetowi Ignatianum w Krakowie. Uniwersytet Ignatianum w Krakowie jest uprawniony do udzielania dalszych sublicencji do Utworu, w zakresie udzielonego prawa. Licencja jest ograniczona czasowo i zostaje udzielona na okres 15 lat, licząc od daty jej udzielenia.
Wyraża się zgodę i zachęca autorów do publikacji ich tekstu w Internecie (np. w repozytorium instytucji lub na jej stronie internetowej) przed lub podczas procesu składania tekstu jako, że może to prowadzić do korzystnych wymian oraz wcześniejszego i większego cytowania opublikowanego tekstu (Patrz The Effect of Open Access). Zalecamy wykorzystanie dowolnego portalu stowarzyszeń badawczych z niżej wymienionych:
