Upełnomocnianie dzieci w wieku przedszkolnym w wyrażaniu świadomej zgody na udział w badaniu
Abstrakt
Artykuł dotyczy problematyki działań badaczy mogących wspierać wyrażanie świadomej zgody na udział w badaniu przez dzieci w wieku przedszkolnym. Celem jest przedstawienie wybranych sposobów upełnomocniania dzieci w tym zakresie. We wprowadzeniu przybliżono teoretyczne podstawy badań nad dzieciństwem oraz świadomej zgody, a także ukazano lukę badawczą. Następnie opisano metodologię przeprowadzonych przez autorkę jakościowych badań z udziałem dzieci, dotyczących funkcjonowania przedszkola leśnego. Badania przeprowadzono metodą konstruktywistycznej teorii ugruntowanej, z zastosowaniem obserwacji uczestniczącej, technik wizualnych, analizy dokumentów oraz wywiadów swobodnych. Ich wyniki wskazują, że zastosowanie triangulacji danych, poświęcenie czasu na nawiązanie relacji oraz doskonalenie umiejętności komunikacyjnych zarówno dzieci, jak i badaczy może przyczynić się do upełnomocnienia dzieci przedszkolnych w wyrażaniu świadomej zgody na udział w badaniu. W literaturze w języku polskim i angielskim z lat 2000–2025, dotyczącej udzielania zgody na udział w badaniach przez dzieci w wieku przedszkolnym, z wyłączeniem badań medycznych, podkreśla się adekwatność stosowania metod jakościowych, a także wskazuje na konieczność zapewnienia dzieciom bezpieczeństwa. Wśród działań wzmacniających podmiotowość dzieci wymienia się samodzielne nadawanie pseudonimów lub podpisywanie dostosowanych do wieku uczestników formularzy zgody, a także przygotowanie raportu z badań w wersji dla dzieci. Stosowanie powyższych strategii może stanowić rekomendację dla praktyki badawczej w obszarze badań dzieciństwa (childhood studies).
Bibliografia
Blumer, H. (2007). Interakcjonizm symboliczny. Perspektywa i metoda. (G. Woroniecka, tłum.). Zakład Wydawniczy »NOMOS«.
Bodén, L. (2021). On, to, with, for, by: Ethics and children in research. Children’s Geographies, 1–16. https://doi.org/10.1080/14733285.2021.1891405
Bunio-Mroczek, P. (2021). Badania skoncentrowane na dzieciach, badania z udziałem dzieci, dzieci jako badacze. Etyczne i metodologiczne aspekty badań prowadzonych w nurcie nowej socjologii dzieci i dzieciństwa. Przegląd Socjologii Jakościowej, 17(4), 6–26. https://doi.org/10.18778/1733-8069.17.4.01
Cassidy, C., Wall, K., Robinson, C., Arnott, L., Beaton, M. i Hall, E. (2022). Bridging the theory and practice of eliciting the voices of young children: Findings from the Look Who’s Talking project. European Early Childhood Education Research Journal, 30(1), 32–47. https://doi.org/10.1080/1350293X.2022.2026431
Charmaz, K. (2009). Teoria ugruntowana. Praktyczny przewodnik po analizie jakościowej. (B. Komorowska, tłum.). Wydawnictwo Naukowe PWN.
Christakis, D.A. i Hale, L. (2025). Handbook of children and screens: Digital media, development, and well-being from birth through adolescence. Springer Nature.
Dethloff, N., Kaesling, K. i Specht-Riemenschneider, L. (2023). Families and new media: Comparative perspectives on digital transformations in law and society. Springer Nature.
Dockett, S., Perry, B. i Kearney, E. (2013). Promoting children’s informed assent in research participation. International Journal of Qualitative Studies in Education, 26(7), 802–828. https://doi.org/10.1080/09518398.2012.666289
Gaches, S. (2021). Can I share your ideas with the world? Young children’s consent in the research process. Journal of Childhood Studies, 46(2), 20–33. https://doi.org/10.18357/jcs462202119925
Gierczyk, M. i Dobosz, D. (2024). Etyka badań partycypacyjnych z udziałem dzieci – wybrane wyzwania i rozwiązania. Dziecko Krzywdzone. Teoria, badania, praktyka, 33(4), 123–147. https://dzieckokrzywdzone.fdds.pl/index.php/DK/article/view/944
Götz, M. i Jankowska, B. (2014). GTM’s applicability for studying coopetition in clusters. Problemy Zarzadzania, 12(3), 185–205. https://doi.org/10.7172/1644-9584.47.10
Grover, S. (2004). Why won’t they listen to us?: On giving power and voice to children participating in social research. Childhood, 11(1), 81–93. https://doi.org/10.1177/0907568204040186
Harcourt, D. i Sargeant, J. (2011). The challenges of conducting ethical research with children. Education Inquiry, 2(3), 421–436. https://doi.org/10.3402/edui.v2i3.21992
Hornowska, E. i Paluchowski, W.J. (2016). Opiniowanie czy formowanie? Z doświadczeń Komisji Etyki ds. Projektów Badawczych przy Instytucie Psychologii UAM. NAUKA, 1(2), 163–169.
Huser, C., Dockett, S. i Perry, B. (2022). Young children’s assent and dissent in research: Agency, privacy and relationships within ethical research spaces. Childhood Education Research Journal, 30(1), 48–62. https://doi.org/10.1080/1350293X.2022.2026432
Kyritsi, K. (2019). Doing research with children: Making choices on ethics and methodology that encourage children’s participation. Journal of Childhood Studies, 44(2), 39–50. https://doi.org/10.18357/jcs442201919059
Maciejewska-Mroczek, E., Radkowska-Walkowicz, M., Reimann, M. i Witeska-Młynarczyk, A. (2018). Kodeks dobrych praktyk w badaniach z dziećmi, prowadzonych z perspektywy nauk społecznych. W: M. Radkowska-Walkowicz i M. Reimann (red.), Dzieci i zdrowie. Wstęp do childhood studies (s. 27–34). Oficyna Naukowa.
Maciejewska-Mroczek, E. i Reimann, M. (2016). Jak zgadzają i nie zgadzają się dzieci. O (nie)równowadze sił i świadomej zgodzie w badaniach z dziećmi. Przegląd Socjologii Jakościowej, 12(4), 42–55. https://doi.org/10.18778/1733-8069.12.4.03
Miller, V.A., Drotar, D. i Kodish, E. (2004). Children’s competence for assent and consent: A review of empirical findings. Ethics and Behavior, 14(3), 255–295. https://doi.org/10.1207/s15327019eb1403_3
Motevalli, S., Razak, R.A., Bailey, R.P., Madihie, A.B., Mehdinezhadnouri, K. i Pan, Y. (2025). Parents’ sharenting behaviours: A systematic review of motivations, attitudes, perceptions, and impression management perspectives. F1000Research, 14, 448. https://doi.org/10.12688/f1000research.161540.1
Parsons, S., Sherwood, G. i Abbott, C. (2016). Informed consent with children and young people in social research: Is there scope for innovation? Children & Society, 30(2), 132–145. https://doi.org/10.1111/chso.12117
Patton, M.Q. (2015). Qualitative research & evaluation methods. SAGE Publication, Inc.
Sławińska, M. (2019). Problemy etyczne w badaniach z udziałem dzieci. Na przykładzie badania grupy przedszkolnej. Teraźniejszość – Człowiek – Edukacja, 22(2), 109–123.
Smolińska-Theiss, B. (2010). Rozwój badań nad dzieciństwem-przełomy i przejścia. Chowanna, 1(1), 13–26.
Surmiak, A. (2022). Etyka badań jakościowych w praktyce. Analiza doświadczeń badaczy w badaniach z osobami podatnymi na zranienie. Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR.
Trabulsi, N. (2024). Zagadnienia etyczne w prowadzeniu badań z udziałem dzieci – praktyka Save the Children na przykładzie badania dobrostanu dzieci w Polsce. Dziecko Krzywdzone. Teoria, badania, praktyka, 23(4), 167–182. https://dzieckokrzywdzone.fdds.pl/index.php/DK/article/view/945
Zalewska-Królak, A. (2019). Badania dzieci. Trudności oraz wskazówki pomagające je przezwyciężyć. Ogrody Nauk i Sztuk, 9(9), 63–74. https://doi.org/10.15503/onis2019.63.74
Zalewska-Królak, A. (2025). Metodologia badań otwarta na dzieci. Wydawnictwo Naukowe PWN.
Copyright (c) 2026 Edukacja Elementarna w Teorii i Praktyce
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
1. Autor zgłaszając swój artykuł oświadcza, że jest Autorem artykułu (zwanego dalej Utworem) i:
- przysługują mu wyłączne i nieograniczone prawa autorskie do Utworu,
- jest uprawniony/a do rozporządzania prawami autorskimi do Utworu.
Oświadcza, że nie narusza praw autorskich osób trzecich i praw prawnych.
Oświadcza, że nie występuje żaden konflikt interesów.
2. Udziela Uniwersytetowi Ignatianum w Krakowie nieodpłatnej, niewyłącznej, nieograniczonej terytorialnie licencji do korzystania z Utworu na następujących polach eksploatacji:
- utrwalania utworu w formie papierowej, a także na nośniku cyfrowym lub magnetycznym;
- zwielokrotnienia utworu dowolną techniką, bez ograniczenia ilości wydań i liczby egzemplarzy;
- rozpowszechniania utworu i jego zwielokrotnionych egzemplarzy na jakimkolwiek nośniku, w tym wprowadzenia do obrotu, sprzedaży, użyczenia, najmu;
- wprowadzenia utworu do pamięci komputera;
- rozpowszechniania utworu w sieciach informatycznych, w tym w sieci Internet;
- publicznego wykonania, wystawienia, wyświetlenia, odtworzenia oraz nadawania i reemitowania, a także publicznego udostępniania utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym;
- w zakresie praw zależnych do Utworu, obejmujących w szczególności prawo do dokonania koniecznych zmian w Utworze, wynikających z opracowania redakcyjnego i metodycznego, a także do dokonania tłumaczenia Utworu na języki obce.
Udzielenie licencji następuje z chwilą przekazania Utworu na rzecz Uniwersytetowi Ignatianum w Krakowie. Uniwersytet Ignatianum w Krakowie jest uprawniony do udzielania dalszych sublicencji do Utworu, w zakresie udzielonego prawa. Licencja jest ograniczona czasowo i zostaje udzielona na okres 15 lat, licząc od daty jej udzielenia.
Wyraża się zgodę i zachęca autorów do publikacji ich tekstu w Internecie (np. w repozytorium instytucji lub na jej stronie internetowej) przed lub podczas procesu składania tekstu jako, że może to prowadzić do korzystnych wymian oraz wcześniejszego i większego cytowania opublikowanego tekstu (Patrz The Effect of Open Access). Zalecamy wykorzystanie dowolnego portalu stowarzyszeń badawczych z niżej wymienionych:
