Autonomiczna i heteronomiczna rola nauczyciela w rozwoju wczesnej umiejętności czytania
Wyzwania i podejścia
Abstrakt
Wczesna umiejętność czytania stanowi fundamentalny element rozwoju edukacyjnego dzieci, obejmujący nie tylko nabywanie umiejętności dekodowania, ale także rozwój świadomości metapoznawczej i samoregulacji uczenia się. Celem niniejszego artykułu jest zbadanie roli nauczyciela w rozwoju wczesnej umiejętności czytania z perspektywy dwóch orientacji pedagogicznych: autonomicznego i heteronomicznego podejścia do nauczania. Opierając się na przeglądzie narracyjnym najnowszej literatury międzynarodowej (2020–2025), artykuł koncentruje się przede wszystkim na badaniach nad metapoznaniem w rozumieniu czytanego tekstu i samoregulacji uczenia się we wczesnej edukacji podstawowej. Modele czytania dla całej klasy i zintegrowane środowiska edukacyjne STEAM są traktowane jako uzupełniające się ramy kontekstowe, ilustrujące szersze trendy dydaktyczne, a nie jako główny przedmiot analizy.
Analiza uwypukla mocne i słabe strony obu orientacji pedagogicznych. Wykazano, że podejścia autonomiczne wspierają sprawczość uczącego się, refleksyjne zaangażowanie w tekst oraz rozwój samoregulacji zachowań czytelniczych, podczas gdy podejścia heteronomiczne zapewniają niezbędną strukturę/ rusztowanie do nabywania podstawowych umiejętności czytania. Artykuł dowodzi, że efektywna wczesna edukacja w zakresie umiejętności czytania i pisania wymaga zrównoważonej i uwzględniającej kontekst integracji obu podejść, dostosowanej do gotowości rozwojowej uczniów i warunków panujących w klasie. W części końcowej przedstawiono implikacje dla praktyki szkolnej, podkreślając znaczenie wyraźnego wsparcia, czytania dialogicznego i stopniowego uwalniania się od odpowiedzialności we wspieraniu uczniów w przejściu do samodzielnego i refleksyjnego czytania.
Bibliografia
Alexander, R. (2020). A dialogic teaching companion. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781351040143
Duke, N.K., & Pearson, P.D. (2002). Effective practices for developing reading comprehension. In A.E. Farstrup & S.J. Samuels (Eds.), What research has to say about reading instruction (3rd ed., pp. 205–242). International Reading Association.
Ehri, L.C. (2005). Learning to read words: Theory, findings, and issues. Scientific Studies of Reading, 9(2), 167–188. https://doi.org/10.1207/s1532799xssr0902_4
Farkašová, B. (2020). Citace a citování (APA style). Masarykova univerzita.
Flavell, J.H. (1979). Metacognition and cognitive monitoring: A new area of cognitive–developmental inquiry. American Psychologist, 34(10), 906–911. https://doi.org/10.1037/0003-066X.34.10.906
Gee, J.P. (2015). Literacy and education. Routledge.
Jarkovská, K. (2013). Rozvoj čtenářské gramotnosti ve škole: Teoretické přístupy a praktické příklady. Karolinum.
Kropáčová, J. (2019). Pedagogika a čtenářská gramotnost: Výzvy a přístupy ve vzdělávání. Masarykova univerzita.
Novák, P. (2017). Počáteční čtenářská gramotnost: Metodika pro učitele základních škol. Portál.
Pearson, P.D., & Gallagher, M.C. (1983). The instruction of reading comprehension. Contemporary Educational Psychology, 8(3), 317–344. https://doi.org/10.1016/0361-476X(83)90019-X
Pressley, M., & Afflerbach, P. (1995). Verbal protocols of reading: The nature of constructively responsive reading. Lawrence Erlbaum Associates.
Quigley, A. (2020). Closing the reading gap. Routledge.
Rosenshine, B. (2012). Principles of instruction: Research-based strategies that all teachers should know. American Educator, 36(1), 12–19. https://www.aft.org/sites/default/files/Rosenshine.pdf
Sirovátka, T. (2012). Teorie a praxe rozvoje čtenářské gramotnosti. Academia.
Snow, C.E., Burns, M.S., & Griffin, P. (Eds.). (1998). Preventing reading difficulties in young children. National Academy Press.
Sun, W., & Zhong, B. (2024). Integrating reading and writing with STEAM/STEM education: A systematic review of STREAM approaches. Journal of Engineering Education, 113(4), 939–958. https://doi.org/10.1002/jee.20569
Švec, V. (2015). Autonomní přístup v pedagogice: Jak učitelé podporují samostatnost žáků. Univerzita Palackého.
Vygotsky, L.S. (1978). Mind in society: The development of higher psychological processes. Harvard University Press.
Závodná, M. (2020). Vzdělávací strategie v oblasti čtenářské gramotnosti. Grada.
Zormanová, L. (2018, October 30). Výuka čtení dle Ireny Majchrzak. Národní pedagogický institut. https://clanky.rvp.cz/clanek/21784/VYUKA-CTENI-DLE-IRENY-MAJCHRZAK.html
Copyright (c) 2026 Edukacja Elementarna w Teorii i Praktyce
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
1. Autor zgłaszając swój artykuł oświadcza, że jest Autorem artykułu (zwanego dalej Utworem) i:
- przysługują mu wyłączne i nieograniczone prawa autorskie do Utworu,
- jest uprawniony/a do rozporządzania prawami autorskimi do Utworu.
Oświadcza, że nie narusza praw autorskich osób trzecich i praw prawnych.
Oświadcza, że nie występuje żaden konflikt interesów.
2. Udziela Uniwersytetowi Ignatianum w Krakowie nieodpłatnej, niewyłącznej, nieograniczonej terytorialnie licencji do korzystania z Utworu na następujących polach eksploatacji:
- utrwalania utworu w formie papierowej, a także na nośniku cyfrowym lub magnetycznym;
- zwielokrotnienia utworu dowolną techniką, bez ograniczenia ilości wydań i liczby egzemplarzy;
- rozpowszechniania utworu i jego zwielokrotnionych egzemplarzy na jakimkolwiek nośniku, w tym wprowadzenia do obrotu, sprzedaży, użyczenia, najmu;
- wprowadzenia utworu do pamięci komputera;
- rozpowszechniania utworu w sieciach informatycznych, w tym w sieci Internet;
- publicznego wykonania, wystawienia, wyświetlenia, odtworzenia oraz nadawania i reemitowania, a także publicznego udostępniania utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym;
- w zakresie praw zależnych do Utworu, obejmujących w szczególności prawo do dokonania koniecznych zmian w Utworze, wynikających z opracowania redakcyjnego i metodycznego, a także do dokonania tłumaczenia Utworu na języki obce.
Udzielenie licencji następuje z chwilą przekazania Utworu na rzecz Uniwersytetowi Ignatianum w Krakowie. Uniwersytet Ignatianum w Krakowie jest uprawniony do udzielania dalszych sublicencji do Utworu, w zakresie udzielonego prawa. Licencja jest ograniczona czasowo i zostaje udzielona na okres 15 lat, licząc od daty jej udzielenia.
Wyraża się zgodę i zachęca autorów do publikacji ich tekstu w Internecie (np. w repozytorium instytucji lub na jej stronie internetowej) przed lub podczas procesu składania tekstu jako, że może to prowadzić do korzystnych wymian oraz wcześniejszego i większego cytowania opublikowanego tekstu (Patrz The Effect of Open Access). Zalecamy wykorzystanie dowolnego portalu stowarzyszeń badawczych z niżej wymienionych:
