Prowadzenie badań z dziećmi na tematy drażliwe – etyka w projektowaniu i prowadzeniu badań

DOI: https://doi.org/10.35765/eetp.2026.2180.01
Słowa kluczowe: badania z udziałem dzieci, standardy etyczne, świadoma zgoda, badania drażliwe, wywiad fokusowy

Abstrakt

Celem niniejszego artykułu jest refleksja nad metodologią i wyzwaniami etycznymi, które pojawiają się podczas badania z udziałem dzieci w młodszym wieku szkolnym. Na przykładzie eksploracji tematyki śmierci przedstawiono sposoby implementacji międzynarodowych standardów etycznych w sytuacji, gdy przedmiot badań ma charakter drażliwy, mogący wywołać u badanych dyskomfort. Szczegółowo omówiono kwestię świadomej zgody dorosłych i dzieci na udział w tego typu badaniu oraz szczególnej dbałości o ich dobrostan emocjonalny na różnych etapach planowania i realizacji badań. Uzasadniono wybór metody i technik badawczych minimalizujących ryzyko wywołania stresu u badanych podczas wypowiedzi na trudny temat. Przytoczono wybrane wypowiedzi dzieci, które z punktu widzenia badacza mogą stanowić wyzwanie etyczne oraz odpowiadające im przykładowe reakcje badacza. Zaprezentowano także podstawowy model reakcji badaczy zgodny ze standardami etycznymi dla badań prowadzonych w dziecięcych grupach fokusowych.

Biogram autora

Zuzanna Joanna Zbróg, Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach

dr hab. nauk społecznych w zakresie pedagogiki, profesor uczelni (Instytut Pedagogiki Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach). Wcześniej nauczyciel dyplomowany w klasach I–III i oddziale przedszkolnym, logopeda; inicjatorka wielu innowacyjnych projektów dla uczniów klas I–III, odznaczona Medalem Komisji Edukacji Narodowej. Autorka m.in. monografii "Identyfikowanie i zaspokajanie potrzeb społecnych w niepublicznych szkołach podstawowych" (Kraków, 2011), "Kompetencje nauczyciela w zakresie prowadzenia lekcji" (Kielce, 2013), "Wiedza pedagogiczna przyszłych nauczycieli w perspektywie teorii reprezentacji społecznych. Ujęcie dynamiczne" (Warszawa, 2019). Współredaktorka 11 monografii wieloautorskich oraz dwóch roczników Studiów Pedagogicznych UJK (t. 18 i t. 20). Opublikowała kilkadziesiąt artykułów naukowych, w tym w czasopismach The New Educational Review, Problemy Wczesnej Edukacji, Przegląd Badań Edukacyjnych, Kwartalnik Pedagogiczny, Zagadnienia Naukoznawstwa, Forum Oświatowe, Pedagogika Szkoły Wyższej. Koordynator w projektach finansowanych ze środków Unii Europejskiej, kierowanych do studentów i nauczycieli. Zainteresowania naukowe: pedagogika wczesnoszkolna, pedeutologia, dydaktyka; teoria reprezentacji społecznych, zbiorowe pisanie biografii. Redaktor naczelna kwartalnika dla nauczycieli Edukacja Wczesnoszkolna (od roku 2016). Rzeczoznawca MEN do spraw podręczników dla I etapu kształcenia (od roku 2005). Członek Zespołu Edukacji Elementarnej i sekcji Pedeutologia działających przy Komitecie Nauk Pedagogicznych PAN.

Bibliografia

Adler, K., Salanterä, S. i Zumstein-Shaha, M. (2019). Focus group interviews in child, youth, and parent Research: An integrative literature review. International Journal of Qualitative Methods, 18. https://doi.org/10.1177/1609406919887274

Bałachowicz, J. i Zbróg, Z. (red.). (2023). Codzienność/niecodzienność szkolna w czasie pan-demii COVID-19 w dyskursie uczniów edukacji wczesnoszkolnej. Wydawnictwo APS.

Bertram, T., Pascal, Ch., Lyndon, H., Formosinho, J., Gaywood, D., Gray, C., Koutoulas, J., Loizou, E., Vandenbroek, M. i Whalley, M. (2025). EECERA ethical code for early childhood researchers. European Early Childhood Education Research Journal, 33(1), 4–18. https://doi.org/10.1080/1350293X.2024.2445361

Bonar, J. (2019). Using creative activities to discover children’s understanding of the world. The New Educational Review, 58(4), 11–21. https://doi.org/10.15804/tner.19.58.4.01

Bonar, J. (2021). Pojęcie rodziny w twórczym procesie dziecięcej interpretacji świata. Edukacja Elementarna w Teorii i Praktyce, 16(59), 79–91. https://doi.org/10.35765/eetp.2021.1659.06

Christensen, P. (2023, styczeń). Research with children. Ethics, safety and promoting inclusion. NSPCC Learning. https://learning.nspcc.org.uk/research-resources/briefings/research-with-children-ethics-safety-promoting-inclusion

Eliot, L. (1999). What’s going on in there? How the brain and mind develop in the first five years of life. Bantam Book.

Friesen, H., Harrison, J., Peters, M., Epp, D. i McPherson, N. (2020). Death education for children and young people in public schools. International Journal of Palliative Nursing, 26(7), 332–335. https://doi.org/10.12968/ijpn.2020.26.7.332

Gibson, J.E. (2012). Interviews and focus groups with children: Methods that match children’s developing competencies. Journal of Family Theory & Review, 4(2), 148–159. https://doi.org/10.1111/j.1756-2589.2012.00119.x

Gopnik, A., Meltzoff, A.N. i Kuhl, P.K. (1999). The scientist in the crib: What early learning tells us about the mind. William Morrow & Co.

Guillemin, M. i Gillam, L. (2004). Ethics, Reflexivity, and ‘Ethically Important Moments’ in Research. Qualitative Inquiry, 10(2), 261–280. https://doi.org/10.1177/1077800403262360

Graham, A., Powell, M., Taylor, N., Anderson, D. i Fitzgerald, R. (2013). Ethical research involving children. UNICEF Office of Research – Innocenti. https://www.unicef.org/innocenti/media/9181/file/Ethical-Research-Involving-Children-compendium-2013-EN.pdf

Konwencja o prawach dziecka przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r. (Dz. U. z dnia 23 grudnia 1991 r.). https://brpd.gov.pl/2025/07/13/konwencja-o-prawach-dzieck/

Korlak-Łukasiewicz, A. (2013). Przeżywanie żałoby przez dzieci. Rocznik Lubuski, 39(2), 119–130. https://zbc.uz.zgora.pl/repozytorium/Content/85117/10_korlak_przezywanie.pdf

Kvale, S. (2011). Prowadzenie wywiadów (A. Dziuban, tłum.). Wydawnictwo Naukowe PWN.

Scarparolo, G. i MacKinnon, S. (2024). Student voice as part of differentiated instruction: students’ perspectives. Educational Review, 76(4), 774–791. https://doi.org/10.1080/00131911.2022.2047617

Sherr, L., Mathews, S., Hussein, M., Carter, K.L. i Bianchera, E. (2025). Researching sensitive topics involving children. UNICEF Innocenti – Global Office of Research and Foresight. https://www.unicef.org/innocenti/media/10406/file/UNICEF-Innocenti EthicsOutcomesPaper-2025.pdf

Szkolak-Stępień, A. (2024). The early education teacher facing the issue of thanatology. Lubelski Rocznik Pedagogiczny, 43(2), 45–55. http://dx.doi.org/10.17951/lrp.2024.43.2.45-55

Sztobryn-Bochomulska J. (2017). (Nie)obecność kategorii śmierci w edukacji dzieci – głos w dyskusji. Przegląd Pedagogiczny, 2, 153–164. https://repozytorium.ukw.edu.pl/handle/item/5524

Zamarian, A. (2020). O śmierci w szkole? Studenci kierunków pedagogicznych i nauczycielskich wobec humanistycznie zorientowanej edukacji tanatologicznej jako elementu edukacji szkolnej – nastawienie i wybrane czynniki różnicujące. Studia z Teorii Wychowania, 11(4), 285–303. https://doi.org/10.5604/01.3001.0014.6568

Zdankiewicz-Ścigała, E., Herda, M. i Odachowska, E. (2018). Dziecko wobec śmierci. Jak dzieci opisują doświadczanie utraty bliskiej osoby? Psychologia Wychowawcza, 55(13), 25–38. https://doi.org/10.5604/01.3001.0012.4751

Opublikowane
2026-03-30
Jak cytować
Zbróg, Z. J. (2026). Prowadzenie badań z dziećmi na tematy drażliwe – etyka w projektowaniu i prowadzeniu badań. Edukacja Elementarna w Teorii i Praktyce, 21(1(80), 11-24. https://doi.org/10.35765/eetp.2026.2180.01
Numer
Tom 21 Nr 1(80) (2026): Dziecko jako uczestnik badań pedagogicznych – dylematy metodologiczne i etyczne
Dział
Thematic Articles

Copyright (c) 2026 Edukacja Elementarna w Teorii i Praktyce

Creative Commons License

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

1. Autor zgłaszając swój artykuł oświadcza, że jest Autorem artykułu (zwanego dalej Utworem) i:
- przysługują mu wyłączne i nieograniczone prawa autorskie do Utworu,
- jest uprawniony/a do rozporządzania prawami autorskimi do Utworu.
Oświadcza, że nie narusza praw autorskich osób trzecich i praw prawnych.
Oświadcza, że nie występuje żaden konflikt interesów.

2. Udziela Uniwersytetowi Ignatianum w Krakowie nieodpłatnej, niewyłącznej, nieograniczonej terytorialnie licencji do korzystania z Utworu na następujących polach eksploatacji: 
- utrwalania utworu w formie papierowej, a także na nośniku cyfrowym lub magnetycznym;
- zwielokrotnienia utworu dowolną techniką, bez ograniczenia ilości wydań i liczby egzemplarzy;
- rozpowszechniania utworu i jego zwielokrotnionych egzemplarzy na jakimkolwiek nośniku, w tym wprowadzenia do obrotu, sprzedaży, użyczenia, najmu;
- wprowadzenia utworu do pamięci komputera;
- rozpowszechniania utworu w sieciach informatycznych, w tym w sieci Internet;
- publicznego wykonania, wystawienia, wyświetlenia, odtworzenia oraz nadawania i reemitowania, a także publicznego udostępniania utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym;
- w zakresie praw zależnych do Utworu, obejmujących w szczególności prawo do dokonania koniecznych zmian w Utworze, wynikających z opracowania redakcyjnego i metodycznego, a także do dokonania tłumaczenia Utworu na języki obce.

Udzielenie licencji następuje z chwilą przekazania Utworu na rzecz Uniwersytetowi Ignatianum w Krakowie. Uniwersytet Ignatianum w Krakowie jest uprawniony do udzielania dalszych sublicencji do Utworu, w zakresie udzielonego prawa. Licencja jest ograniczona czasowo i zostaje udzielona na okres 15 lat, licząc od daty jej udzielenia.
Wyraża się zgodę i zachęca autorów do publikacji ich tekstu w Internecie (np. w repozytorium instytucji lub na jej stronie internetowej) przed lub podczas procesu składania tekstu jako, że może to prowadzić do korzystnych wymian oraz wcześniejszego i większego cytowania opublikowanego tekstu (Patrz The Effect of Open Access). Zalecamy wykorzystanie dowolnego portalu stowarzyszeń badawczych z niżej wymienionych: