Dzieciństwo jako autobiograficzna narracja – korczakowskie korzenie i nie tylko….
Abstrakt
Artykuł podejmuje problematykę dzieciństwa rozumianego jako narracja autobiograficzna tworzona przez samo dziecko. Celem tekstu jest rekonstrukcja idei dzieciństwa jako opowieści o własnym życiu, w której dziecko staje się narratorem i autorem w perspektywie childhood studies. Punkt wyjścia stanowi korczakowska koncepcja dialogu i równości w relacji dorosły–dziecko, rozwijana w kontekście badań jakościowych i biograficznych. Zastosowano metodę analizy narracyjnej i biograficznej, obejmującą interpretację pamiętników, dzienników, listów i wypowiedzi dzieci jako źródeł poznania społeczno-kulturowego. Wywód ukazuje ewolucję podejścia, od tradycyjnej, „dorosłej” rekonstrukcji biografii ku „nowej” metodzie biograficznej, opartej na dialogu, relacyjności i podmiotowości dziecka. Analiza obejmuje przykłady od Korczaka po współczesne badania nad dzieciństwem w sytuacjach granicznych i narracjami codzienności. Wyniki wskazują, że dziecięce autobiografie ujawniają subiektywny, emocjonalny wymiar doświadczeń i stanowią pełnoprawne teksty kultury. Wnioski akcentują konieczność etycznego partnerstwa w badaniach z udziałem dzieci oraz uznania ich głosu za źródło wiedzy o społeczeństwie. Rekomenduje się rozwijanie metod partycypacyjnych i narracyjnych w pedagogice oraz uwzględnianie perspektywy dziecka w refleksji naukowej i praktyce edukacyjnej.
Bibliografia
Abramowicz, R., Bratkowski, S. i Wójcik, R. (1984). Mieliśmy kilkaset sióstr i braci. „Książka i Wiedza”.
Alheit, P. (2015). Teoria biografii jako fundament pojęciowy uczenia się przez całe życie. Teraźniejszość – Człowiek – Edukacja, 18(4/72), 23–36.
Aries, P. (1995). Historia dzieciństwa. Dziecko i rodzina w dawnych czasach (M. Ochab, tłum.). „Marabut”.
Babicki, Z. i Theiss, W. (2024). Dziecko i dzieciństwo w sytuacji zagrożenia kryzysem – kontekst wojny. Wydawnictwo Naukowe UKSW.
Baley, S. (1948). Zarys psychologii w związku z rozwojem psychiki dziecka. Książnica-Atlas.
Bandura, L. (2004). Wpływ wojny na psychikę dzieci i młodzieży (fragment rozprawy doktorskiej z 1950 roku). Wstęp i opracowanie Zbigniew Kwieciński. Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.
Becker, H.S. (2009). How to find out how to do qualitative research. International Journal of Communication, 3. https://ijoc.org/index.php/ijoc/article/view/550
Ben-Arieh, A. (2005). Where are the children? Children’s role in measuring and monitoring their well-being. Social Indicators Research, 74(3), 573–596. https://doi.org/10.1007/s11205-004-4645-6
Bourke, R. (2023). Children’s rights and their evidence as a force for inclusion in uncertain times. Frontiers in Education, 8. https://doi.org/10.3389/feduc.2023.1027493
Brzozowska-Brywczyńska, M. (2014). Dziecięce obywatelstwo: kilka refleksji na marginesie idei dziecięcej partycypacji. Folia Sociologica, 49, 11–27.
Bunio-Mroczek, P. (2021). Badania skoncentrowane na dzieciach, badania z udziałem dzieci, dzieci jako badacze. Etyczne i metodologiczne aspekty badań prowadzonych w nurcie nowej socjologii dzieci i dzieciństwa. Przegląd Socjologii Jakościowej, 17(4), 6–26. https://doi.org/10.18778/1733-8069.17.4.01
Cieński, A. (1992). Pamiętniki i autobiografie światowe. Wyd. Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Corsaro, W.A. i Everitt, J.G. (2023). The sociology of childhood. SAGE Publications.
Dahl, A. (2014). Children as researchers: We have a lot to learn. W: G.B. Melton, A. Ben-Arieh, J. Cashmore, G.S. Goodman i N.K. Worley (red.), The SAGE handbook of child research (s. 593–618). SAGE Publications.
Denzin, N.K. i Lincoln, Y.S. (red.). (2011). The SAGE handbook of qualitative research. SAGE.
Fivush, R. (2018). Family narratives and the development of an autobiographical self: Social and cultural perspectives on autobiographical memory. Routledge.
Frank, A. (1957). Dziennik Anny Frank. 12 czerwca 1942 – 1 sierpnia 1944 (Z. Jaremko-Pytowska, tłum.). Państwowy Instytut Wydawniczy.
Garbula, J.M. (2023). Edukacja przegranych. Fenomen narracji pamiętnikarskich. Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego.
Gershoff, E T., Lee, S.J. i Durrant, J.E. (2017). Przeciwdziałanie stosowaniu kar fizycznych przez rodziców – obiecujące strategie interwencji. Dziecko Krzywdzone. Teoria, badania, praktyka, 16(4), 166–204. https://dzieckokrzywdzone.fdds.pl/index.php/DK/article/view/689
Górka-Strzałkowska, A. (2024). School citizenship – children’s voices during the pandemic and the war in Ukraine, Forum Pedagogiczne, 14(2.1), 215–227. https://doi.org/10.21697/fp.2024.2.1.16
Greig, A., Taylor, J. i MacKay, T. (2013). Doing research with children: A practical guide. SAGE.
Gross, J.T. i Grudzińska-Gross, I. (red.). (1983). „W czterdziestym nas Matko na Sibir zesłali”. Polska a Rosja 1939–42. Aneks.
Hernas, C. (1976). Barok. Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
James, S. i Prout, A. (2015). A new paradigm for the sociology of childhood? Provenance, promise and problems. W: A. James i A. Prout (red.), In constructing and reconstructing childhood (s. 6–28). Routledge.
Jarosz, E. (2016). Partycypacja dzieci a rozwój zaangażowania obywatelskiego. Pedagogika Społeczna, 15(2/60), 67–87.
Jenks, C. (2009). Constructing childhood sociologically. W: M.J. Kehily (red.), An introduction to childhood studies (s. 93–111). McGraw-Hill.
Kirchner, M. (1997). Von Angesicht zu Angesicht. Janusz Korczak und das Kind. Agentur Dieck.
Kluczyńska, S. i Sokołowska, E. (2023). Zdrowie psychiczne dzieci i młodzieży w Polsce – wyzwania i rekomendacje. Psychologia Wychowawcza, 69(27), 67–77. https://doi.org/10.5604/01.3001.0054.0911
Kopeć, M. (2025). Pastuszkowie, gazeciarze, tkaczki. Jak zmuszano dzieci do pracy. Wielka Litera.
Korczak, J. (1906). Dziecko salonu. Nakładem Księgarni Powszechnej.
Korczak, J. (1910). Mośki, Joski i Srule. Fundacja Nowoczesna Polska.
Korczak, J. (1911). Józki, Jaśki i Franki. Fundacja Nowoczesna Polska.
Korczak, J. (1923a). Król Maciuś na wyspie bezludnej. Towarzystwo Wydawnicze.
Korczak, J. (1923b). Król Maciuś Pierwszy. Towarzystwo Wydawnicze.
Korczak, J. (1925). Kiedy znów będę mały. J. Mortkowicz.
Korczak, J. (2017/1914). Feralny tydzień. Fundacja Nowoczesna Polska.
Korczak, J. (2023/1935). Kajtuś czarodziej. Bukowy Las.
Korczak, J. (1978). Pisma wybrane. T. 2. Nasza Księgarnia.
Kosher, H., Ben-Arieh, A. i Hendelsman, Y. (2016). Children's rights and social work. Springer.
Krawczyk-Bocian, A. (2019). Narracja w pedagogice. Teoria, metodologia, praktyka badawcza. Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego.
Kwieciński, Z. (1995). Socjopatologia edukacji. Mazurska Wszechnica Nauczycielska.
Lalak, D. (2010). Życie jako biografia. Podejście biograficzne w perspektywie pedagogicznej. Wydawnictwo Akademickie „Żak”.
Lalak, D. i Ostaszewska, A. (2016). Źródła do badań biograficznych. Listy, dzienniki, pamiętniki, blogi, materiały wizualne. Wydawnictwo Edukacyjne „Żak”.
Librachowa, M. (red.). (1934). Dziecko wsi polskiej. Próba charakterystyki. Cz. 1–2. Nasza Księgarnia.
Maciejewska-Mroczek, E. i Witeska-Młynarczyk, A. (2023). Słowo wstępne. Etnografia. Praktyki, Teorie, Doświadczenia, 9, 7–14.
Makaruk, K., Drabarek, K., Popyk, A. i Wójcik, S. (2023). Diagnoza przemocy wobec dzieci
w Polsce 2023. Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę.
Mason, J. i Danby, S. (2011). Children as experts in their lives: Child inclusive research. Child Indicators Research, 4(2), 185–189.
Męczkowska-Christiansen, A. (2010). Wychowanie jako kształtowanie podmiotu polityczności. Podstawy Edukacji, 3, 79–90.
Michel, M. (2016). Gry uliczne w wykluczenie społeczne w przestrzeni miejskiej. Perspektywa resocjalizacji. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Michel, M. (2020). Pałacowe dzieci. Rzecz o pedagogii Stanisława Jedlewskiego. Na podstawie funkcjonowania Państwowego Zakładu Wychowawczo-Naukowego im. Tadeusza Kościuszki w Krzeszowicach w latach 1946–1950. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Michel, M. (2025). Nieletni w pedagogii Stanisława Jedlewskiego. Refleksje (nie)domknięte. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Michelson, S. (2024). Children’s narratives about well-being in the face of difficult life experiences: Renegotiated self-understandings as turning points. Qualitative Social Work, 23(2), 317–332. https://doi.org/10.1177/14733250221133755
Miller, R. (1966). Proces wychowania i jego wyniki. Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych.
NIK. (2023). Sprawozdanie z działalności NIK w 2023 roku. Najwyższa Izba Kontroli.
O’Reilly, M., Ronzoni, P. i Dogra, N. (2013). Research with children: Theory and practice. SAGE.
Radkowska-Walkowicz Magdalena, Reimann Maria, 2018, Dzieci i zdrowie. Wstęp do childhood studies, Oficyna Wydawnicza.
Radlińska, H. (1961). Pedagogika społeczna. Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Richardson, B. (2000). Recent concepts of narrative and the narratives of narrative theory. Style, 34(2), 168–175.
Rogowska-Falska, M. (1924). Wspomnienia z maleńkości dzieci „Naszego Domu” w Pruszkowie. Nakładem Spółdzielni Księgarskiej „Książka”.
Rzecznik Praw Dziecka. (2023). Raport o stanie praw dziecka w Polsce w 2023 roku. Biuro Rzecznika Praw Dziecka.
Sajkowska, M. i Szredzińska, R. (red.). (2022). Dzieci się liczą 2022. Raport o zagrożeniach bezpieczeństwa i rozwoju dzieci w Polsce. Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę.
Sansone, V., Dall’Oglio, I., Gesualdo, F., Cancani, F., Cecchetti, C., Di Nardo, M., Rossi, A., De Ranieri, C., Alvaro, R., Tiozzo, E. i Gawronski, O. (2021). Narrative diaries in pediatrics: A scoping review. Journal of Pediatric Nursing, 59, e93–e105. https://doi.org/10.1016/j.pedn.2021.02.006
Schmidt, C. (2018). Ethnographic research on children’s literacy practices: Children’s literacy experiences and possibilities for representation. Ethnography and Education, 15(1), 48–63.
Smolińska-Theiss, B. (2014). Korczakowskie narracje pedagogiczne. Oficyna Wydawnicza „Impuls”.
Smolińska-Theiss, B. i Theiss, W. (2020). Aleksandra Majewska: w służbie dziecku i rodzinie. W: A. Walczak, L. Telka i M. Granosik (red.), Pedagogika społeczna. Spotkania, trwanie i zmienność, pogranicza (s. 83–101). Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego. https://doi.org/10.18778/8142-778-4.07
Soffer, M. i Ben-Arieh, A. (2014). School-aged children as sources of information about their lives. W: G.B. Melton, A. Ben-Arieh, J. Cashmore, G.S. Goodman i N.K. Worley (red.), The SAGE handbook of child research (s. 555-575). SAGE Publications.
Straś-Romanowska, M., Bartosz, B. i Żurko, M. (red.). (2010). Badania narracyjne w psychologii. Eneteia.
Suchodolski, B. (1990). Wychowanie mimo wszystko. Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne.
Szczepański, J. (1971). Odmiany czasu teraźniejszego. Książka i Wiedza..
Szuman, S. (1933). Sztuka dziecka. Psychologia twórczości rysunkowej dziecka. Książnica „Atlas”.
Szuman, S. (1946). Psychologia wychowawcza wieku dziecięcego. Podręcznik dla matek i wychowawczyń w przedszkolach i domach dziecięcych oraz dla nauczycieli studiujących rozwój psychiczny dziecka. Wydawnictwo „Nasza Księgarnia”.
Tarnowski, J. (1998). Twój głos o przyrodzie, zwierzętach i środowisku. „Adam”.
Theiss, W. (1988). Badania biograficzne. Przypadek „dzieci syberyjskich”. Kwartalnik Pedagogiczny, 1, 133–146.
Theiss, W. (1992). Szkoła i nauczyciel w okresie stalinowskim. Kultura i Edukacja, 1, 92–103.
Theiss, W. (2006). Sieroctwo wojenne. W: T. Pilch (red.), Encyklopedia pedagogiczna XXI wieku (t. 5, s. 566–572). Wydawnictwo Akademickie „Żak”.
Theiss, W. (2012). Sieroctwo wojenne polskich dzieci (1939–1945). Zarys problematyki. Przegląd Pedagogiczny, 1, 79–95.
Trzebiński, J. (2008). Problematyka narracji we współczesnej psychologii. W: B. Janusz, K. Gdowska i B. de Barbaro (red.), Narracja. Teoria i praktyka (s. 23–42). Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Wasilewska, A. (2013). Archetypy świata dziecięcego. Światy wyobraźni w narracjach dzieci. Harmonia.
Włodarek, J. i Ziółkowski, M. (1990). Metoda biograficzna w socjologii. Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Zwiernik, J. (2018). Partycypacyjne badania dzieci jako proces emancypacyjny. Teraźniejszość – Człowiek – Edukacja, 21(1), 25-41. https://doi.org/10.18778/8142-231-4.04
Copyright (c) 2026 Edukacja Elementarna w Teorii i Praktyce
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
1. Autor zgłaszając swój artykuł oświadcza, że jest Autorem artykułu (zwanego dalej Utworem) i:
- przysługują mu wyłączne i nieograniczone prawa autorskie do Utworu,
- jest uprawniony/a do rozporządzania prawami autorskimi do Utworu.
Oświadcza, że nie narusza praw autorskich osób trzecich i praw prawnych.
Oświadcza, że nie występuje żaden konflikt interesów.
2. Udziela Uniwersytetowi Ignatianum w Krakowie nieodpłatnej, niewyłącznej, nieograniczonej terytorialnie licencji do korzystania z Utworu na następujących polach eksploatacji:
- utrwalania utworu w formie papierowej, a także na nośniku cyfrowym lub magnetycznym;
- zwielokrotnienia utworu dowolną techniką, bez ograniczenia ilości wydań i liczby egzemplarzy;
- rozpowszechniania utworu i jego zwielokrotnionych egzemplarzy na jakimkolwiek nośniku, w tym wprowadzenia do obrotu, sprzedaży, użyczenia, najmu;
- wprowadzenia utworu do pamięci komputera;
- rozpowszechniania utworu w sieciach informatycznych, w tym w sieci Internet;
- publicznego wykonania, wystawienia, wyświetlenia, odtworzenia oraz nadawania i reemitowania, a także publicznego udostępniania utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym;
- w zakresie praw zależnych do Utworu, obejmujących w szczególności prawo do dokonania koniecznych zmian w Utworze, wynikających z opracowania redakcyjnego i metodycznego, a także do dokonania tłumaczenia Utworu na języki obce.
Udzielenie licencji następuje z chwilą przekazania Utworu na rzecz Uniwersytetowi Ignatianum w Krakowie. Uniwersytet Ignatianum w Krakowie jest uprawniony do udzielania dalszych sublicencji do Utworu, w zakresie udzielonego prawa. Licencja jest ograniczona czasowo i zostaje udzielona na okres 15 lat, licząc od daty jej udzielenia.
Wyraża się zgodę i zachęca autorów do publikacji ich tekstu w Internecie (np. w repozytorium instytucji lub na jej stronie internetowej) przed lub podczas procesu składania tekstu jako, że może to prowadzić do korzystnych wymian oraz wcześniejszego i większego cytowania opublikowanego tekstu (Patrz The Effect of Open Access). Zalecamy wykorzystanie dowolnego portalu stowarzyszeń badawczych z niżej wymienionych:
